Ο ΤΡΥΠΙΟΣ ΠΙΘΟΣ

📌 Ὁ Ἀριστοτέλης ὀνόμασε ἔτσι μιὰ βοήθεια ποὺ δὲν φτάνει ποτέ

📌 Στὰ Πολιτικὰ ΣΤ΄ 5 ὁ Ἀριστοτέλης γράφει γιὰ τὴ δημοκρατία ποὺ ἔχει ἔσοδα:

«τὰ γὰρ περιόντα νέμουσιν· λαμβάνουσι δὲ ἅμα καὶ πάλιν δέονται τῶν αὐτῶν· ὁ τετρημένος γάρ ἐστι πίθος ἡ τοιαύτη βοήθεια τοῖς ἀπόροις.»

Μετάφραση: μοιράζουν ὅ,τι περισσεύει· τὸ παίρνουν καὶ ἀμέσως ζητοῦν τὰ ἴδια. Γιατὶ ἡ τέτοια βοήθεια στοὺς φτωχοὺς εἶναι τρυπημένο πιθάρι.

Τί δὲν λέει

Δὲν λέει ὅτι ἡ βοήθεια εἶναι κακή. Λέει ὅτι ἡ μορφή της εἶναι χαμένη ἐκ τῶν προτέρων. Ἡ διανομὴ χωρὶς δυνατότητα - χωρὶς περιουσία ποὺ νὰ παράγει, χωρὶς θεσμὸ ποὺ νὰ τὴν κρατᾶ - εἶναι ἄντληση μὲ κόσκινο.

Γι' αὐτὸ ἡ λύση ποὺ προτείνει δὲν εἶναι νὰ ρίχνει κανεὶς περισσότερο νερό. Εἶναι νὰ φτιάξει εὐπορία χρόνια: κάτι ποὺ νὰ μένει.

Ἡ εἰκόνα δὲν ξεκινᾶ ἀπὸ αὐτόν

Τὸ τρυπημένο πιθάρι τὸ εἶπε πρῶτος ὁ Πλάτων, στὸν Γοργία (493a–b). Ὁ Σωκράτης ἀφηγεῖται ἕναν μῦθο ἀπὸ κάποιον Σικελὸ ἢ Ἰταλό: οἱ ἀμύητοι κουβαλοῦν νερὸ σὲ τρυπημένο πιθάρι μὲ κόσκινο γιὰ κουβά. Τὸ πιθάρι εἶναι ἡ ψυχή· τὸ μέρος της ὅπου κατοικοῦν οἱ ἐπιθυμίες· τρυπημένο γιατὶ «διὰ τὴν ἀπληστίαν» δὲν χορταίνει ποτέ.

Ὁ Ἀριστοτέλης κρατᾶ τὴν εἰκόνα καὶ τὴ μεταφέρει ἀπὸ τὴν ψυχὴ στὸ ταμεῖο. Ἡ ἴδια φυσικὴ ἰσχύει καὶ στὶς δύο κλίμακες: ὅσο περισσότερο ρίχνεις, τόσο περισσότερο χάνεις - καὶ ἡ ἄντληση γίνεται αὐτὴ ἡ τιμωρία.

Τὸ τοίχωμα τοῦ σκεύους

Ἂν ἡ πόλη εἶναι τὸ πιθάρι, τὸ πάχος τοῦ τοιχώματός της εἶναι οἱ μέσοι. Στὰ Πολιτικὰ Δ 11 (1295b) ὁ Ἀριστοτέλης χωρίζει κάθε πόλη σὲ τρία μέρη - τοὺς πολὺ πλούσιους, τοὺς πολὺ φτωχούς, καὶ τοὺς μέσους ἀνάμεσά τους - καὶ λέει ὅτι ἡ καλύτερη πολιτεία εἶναι «ἡ διὰ τῶν μέσων». Θυμᾶται μάλιστα τὸν Φωκυλίδη:

«πολλὰ μέσοισιν ἄριστα· μέσος θέλω ἐν πόλει εἶναι.»

Ὁ συλλογισμός του εἶναι δομικός, ὄχι ἠθικολογικός: ὁ φτωχὸς θέλει νὰ ἀδειάσει τὸ σκεῦος, ὁ πλούσιος νὰ τὸ γεμίσει, ὁ μέσος θέλει νὰ τὸ κρατήσει. Χωρὶς μέσους, τὸ τοίχωμα λεπταίνει καὶ ἡ πίεση σπάει τὸ δοχεῖο ἀπὸ μέσα.

Ὁ Θαλῆς καὶ ἡ ἐποχή

Καὶ ἡ τρίτη εἰκόνα. Στὰ Πολιτικὰ Α 11 (1259a) ὁ Θαλῆς ὁ Μιλήσιος, φτωχός, δέχεται τὴν κατηγορία ὅτι ἡ φιλοσοφία εἶναι ἄχρηστη. Προβλέπει ἀπὸ τὴν ἀστρολογία μεγάλη ἐσοδεία ἐλιᾶς, νοικιάζει φθηνὰ πρὶν ὡριμάσει ὁ καρπὸς ὅλα τὰ ἐλαιοτριβεῖα τῆς Μιλήτου καὶ τῆς Χίου, καὶ ὅταν ἔρχεται ἡ ἐποχὴ τὰ νοικιάζει ἀκριβά. Ἀπέδειξε ὅτι «ῥᾴδιόν ἐστι πλουτεῖν τοῖς φιλοσόφοις, ἂν βούλωνται, ἀλλ' οὐ τοῦτ' ἐστὶ περὶ ὃ σπουδάζουσιν».

Ὁ Θαλῆς δὲν ἔφτιαξε τὸ ἐλαιοτριβεῖο· διάβασε τὸν χρόνο του. Ἡ γνώση δὲν εἶναι τὸ νερό - εἶναι ἡ γνώση τοῦ πότε νὰ τὸ ρίξεις.

Ὁ Ἀριστοτέλης ὅμως προσθέτει μιὰ ψυχρότητα: τὸ κόλπο τοῦ Θαλῆ ἦταν καὶ μονοπώλιο. Ἡ πρόβλεψη εἶναι ἐπιστήμη· τὸ νοίκιασμα ὅλων τῶν ἐλαιοτριβείων εἶναι ἐπιχείρηση. Δὲν τὰ μπερδεύει.

Τὰ τρία μαζί

Τὸ σκεῦος - ἡ ψυχὴ ἢ ἡ πόλη· αὐτὸ ποὺ ὑποτίθεται ὅτι κρατᾶ.

Τὸ τοίχωμα - οἱ μέσοι· τὸ πάχος ποὺ ἀποτρέπει τὴ θραύση.

Ἡ ἐποχή - ἡ γνώση ποὺ βλέπει πότε ἔρχεται ἡ ἐσοδεία ἢ ἡ πλημμύρα.

Καὶ οἱ τρεῖς ἀστοχίες εἶναι γνωστές: ἕνα σκεῦος ποὺ δὲν στεγανώνει, ἕνα τοίχωμα ποὺ λεπταίνει, μιὰ πόλη ποὺ αἰφνιδιάζεται ἀπὸ τὸν καιρό της.

Τὸ ἐρώτημα

Ὁ Ἀριστοτέλης δὲν ζητᾶ νὰ πάψουν οἱ ἄνθρωποι νὰ διψοῦν. Ζητᾶ νὰ φτιαχτεῖ τὸ σκεῦος, νὰ παχύνει τὸ τοίχωμα, νὰ διαβαστεῖ ἡ ἐποχή.

Τὸ ἐρώτημα δὲν εἶναι τί ρίχνουμε. Εἶναι τί κρατᾶ.

Ἕνα πιθάρι μὲ τρύπα δὲν εἶναι φτωχό· εἶναι λάθος κατασκευασμένο. Καὶ αὐτὸ διορθώνεται μόνο ἂν δεῖς τὴν τρύπα πρὶν ἀδειάσει.

Πηγές: Πλάτων, Γοργίας 493a–b · Ἀριστοτέλης, Πολιτικὰ ΣΤ΄ 5, 1320a · Δ 11, 1295b · Α 11, 1259a.